Toplumsal meseleler kadınlara bırakılmalı mı?

Eylem Akçay

İlker Belek, soL haber sitesinde 29 Temmuz’da Kadıköy’de yapılan kıyafet eylemiyle ilgili bir yazı yazdı.* Kadın eyleminin “şortuma da başörtüme de karışma” şeklindeki sloganını eleştirerek kadınların AKP ideolojisinin etkisinde olduklarını söyledi. Yazının can alıcı ana fikri “kadın sorunu kadınlara bırakılmayacak kadar toplumsaldır” retorik ifadesiyle dile getirilmişti.

Öyle midir gerçekten? Soruyu böyle sorunca bir tuzağa düşme tehlikemiz var; kadın kim, kadın sorunu ne, toplumsal sorun ne, herkesin üzerinde anlaşması zor. Bu ifadenin doğruluğu veya yanlışlığını göstermek yerine, Türkiye’de solcuların solculukla yüzleşmesine vesile etmek daha doğru olacak. “Solcular”, evet, çünkü bir süredir Türkiye’de solculuk bir kimlik ve kimlik savunusu haline geldi. (Size başka bir soru sorayım: İlk solcular kadın mıydı erkek mi?)

Belek’in kullandığı retorik ifade kaynağını, Hannah Arendt’in “Atom bombası (nükleer güç) siyasetçilere ve bilim insanlarına bırakılamayacak kadar kamusal bir meseledir” sözünden alıyor. Arendt bunu derken, kamusal bir meselenin profesyonel bir yaklaşımla ele alınamayacağını, konuya “daha hâkim” olması beklenen belli sayıda insanın politik bir meselede karar vermede yalnız bırakılamayacağını, politikanın ancak kamusal araçlarla ve kamusal olarak yapılabileceğini vurgulamaya çalışıyordu. Belek ise, tam tersini vurgulamak istiyor: Bilgili ve öngörülü bir siyaset lazım, o da meseleden çıkarı olan “kadınların” yapabileceği bir şey değil. Belek “Olacaksa kadın hareketi sosyalist mücadelenin içinde, kadının kurtuluşunu toplumsal kurtuluşa bağlayarak olur,” diyerek bitiriyor. Belek’e göre kadın hareketi olsa da olur, ama ikincil ve bağımlı; toplumsal kurtuluşun bir eki olarak.

Belek’in söyledikleri elbette cinsiyetçi; kadınların cinsiyetçiliğe karşı çıkması mümkün ve meşru görülebilir. Ancak acaba mesele bununla sınırlı mı? Mesela, kadın hareketlerinin belirlediği sloganlar üzerine “erkekler” bir şey söylememeli mi? Kadın sorunu da dâhil toplumsal meseleler, kadınlara bırakılabilir mi?

Belek kadın sorununun nasıl toplumsal sorun olduğunu “Kadını kontrol etmek demek erkeği ve toplumu kontrol etmek, gerici siyaseti toplumsallaştırmak demektir,” sözleriyle özetliyor. Bunu yapan dinci gericiliktir. Aynadaki görüntümüz kadar doğru** olan bu yaklaşımı biraz daha düzeltmek gerek: Kadını kontrol etmek erkeği kontrol etmek değildir. İktidar erkekleri (yani toplumu?) kontrol etmek için kadını kontrol etmiyor, erkeklerle işbirliği yaparak onlara kadının kontrolünde yardımcı olma sözü veriyor. Yani, özel olan elbette politik, toplumsal oluyor. Bir düzeltme daha: Bu kontrol ekonomisi “dinci gericilikten” kaynaklanmıyor, aksine dinci gericiliği besleyip kuvvetlendiren şey bu. Dolayısıyla, kendine “sosyalist” diyen bir iktidarın da (mesela bağımsız politika geliştirmeye çalışarak toplumsal alanda kafa karışıklığı yaratan) kadınları kontrol etmekte erkeklerle işbirliğine gittiği hayal edilebilir. Kadını kontrol ederek yönetmek dincilerin ayrıcalığı değil, her türlü iktidarın özüne ilişkin bir pratik. Ayrımcılığın ideolojik olarak doğallaştırılmasına yancı oluyor iktidar (ırkın, etnisitenin ve tembel=yoksulun doğallaştırılmasından yararlandığı gibi).

İşin ilginci, eğer sorun sadece dinci gericilik olsaydı, karşısında sosyalistlerin değil Belek’in AKP’nin ideolojik olarak kandırdığını ima ettiği liberallerin olması gerekmez miydi? Yani teorik olarak sosyalist alternatifin bu politikada “hakiki karşıt” olarak yer alması daha zor değil mi? Peki sosyalizmi “dinci gericiliğin” karşısına koymak, yaşam tarzı mücadelesinin esas yüklenicisi olarak kurmak nasıl mümkün oluyor Türkiye’de? Kültür politikası, yaşam tarzı politikası, hadi şöyle diyelim: “kimlik politikası” nasıl oluyor da “sınıf politikasını” bu derece dolayımlayıp sosyalist, komünist bir politikanın merkezine yerleşebiliyor? Ben bundan yakınmıyorum, yanlış da bulmuyorum: Bence doğrudur. Ama soru baki. Dinci gerici iktidarın aynı zamanda sermayenin uşağı olduğu kaçamak cevabıyla kurtulamayız bu sorudan.

Benim cevabım şöyle: Belirli sayıda düşünce sahibi, bilgili, okumuş insanın, geleneksel toplumun baskısı altında dışlanmaları ve kendilerini korumaya çalışmaları; solculuğu bir kimlik olarak görüp korumaya, savunmaya, kollamaya çalışmaları bu yer değiştirmeyi kolaylaştırıyor. Yani “solcular” AKP’nin gösterdiği gibi elit kesim değil, hiç olmadı bu ülkede. Her zaman dışlandılar. Entelektüel her türlü hareketten iğrendi bu toplum, “meriç” dedi, “ibnece” buldu. (Bu yüzden “delikanlılığını” fazlaca vurgulamak zorunda kalanlarımız oldu aramızda.) Devlet iktidarları da bu erkeklerle işbirliğine giderek kadınlarla birlikte solcuları da ezdi: Mahalle esnafına dövdürttü, ev ve iş vermedi. Solculuk Türkiye’de bir ezilen ulus, ezilen azınlık oldu. Karşısındaki ezen ulus da -aynı zamanda sermayenin uşağı olan- dinci gerici iktidarla temsil ediliyor artık.

Erdoğan’a kadar devlet iktidarları bu politikayı zorunluluk hallerinde işe yarayacak ve yaklaşan sınıf tepkisi tehlikesine karşı faydalı bir önlem olarak sürdürdü. Erdoğan ise, “ailenin” normal işleyişinde ne kadar işlevsel olabileceğini çözdü, bambaşka bir şey denedi. Eski iktidarlar (istihbaratın gerektirdiği haricinde), solcuları tanımaz, ayırt edemezdi, toptan muğlak bir öznellik olarak saldırırdı solculara sadece. Erdoğan her örgütü ayrı ayrı tanıyıp dikkate aldığı ittifaklar kurdu, teker teker ezdi, teröristleri sayarken adlarını ayrı ayrı dile getirdi. Erdoğan’ın karşısında solcular bir kimliktir: O marjinal olun derse marjinal olurlar, çapulcu derse çapulcu olurlar, elitist derse bunu üstlenip ya utanırlar ya da sahip çıkıp karşılarındaki dinci gericileri aşağılarlar. Erdoğan, bizim babamızdır.

Bu noktadan, yukarıdaki soruları bir daha ele alırsak, kadın sorununun neden toplumsal bir sorun olduğunu daha iyi ortaya koyabiliriz. Bugün kadınların çıkarı, toplumun çıkarıdır. Erdoğan’ın iktidarı toplumun sürekli “adam gibi adamlar” ve “karı kılıklı, şeytani, aciz, iğrenilesi teröristler” olarak bölünmesine dayanıyor. Sosyalistlerin ve komünistlerin bu tablodaki yeri bellidir. Sosyalistlerin ve komünistlerin kurtuluşu, kadının kurtuluşuna sıkı sıkıya bağlıdır.

Kadının kurtuluşu da bugünün Türkiye’sinde Erdoğan’ın kutuplaştırıcı politikasının aşılmasına bağlıdır. Kadınlar bu yüzden toplumun her kesiminden kadınlara (ve erkeklere) sesleniyorlar eylemlerinde. Belek “tek başına kadın hareketi olmaz. Olursa böyle AKP ideolojisini içermek zorunda kalır,” diyor. Ancak  “başörtüme de karışma” talebi, Erdoğan’ın kafa karışıklığını netleştirip toplumu kutuplaştırma (ve kadınları sonsuza kadar alt etme) politikasına direnmeyi ifade ediyor. Bu sloganın pasif kaldığı, devlete bir dilekçe vermeye benzediği söylenebilir; belki başörtüsü/şort ikiliğini tekrar etmek zorunda olmayan bir slogan da bulunabilirdi. Ama şimdilik “biz kadınlar senin ayrıştırıcı gücüne direniyoruz, birlikteyiz” mesajı verdiği de düşünülebilir pekâlâ.

Türkiye’de kadın hareketi ve kadın politikası, Erdoğan’ın politikasını ve iktidarını alaşağı etmeyi, kamplaşmayı ortadan kaldırmayı, eşitliğe dayalı bir toplum kurmayı zorunlu olarak üstlenmiştir. Bu yüzden, her kadın eyleminin sınırlı bir “kimlik eylemi” olmayıp toplumsal bir eylem olduğu görülmelidir. Yeni yeni ama hızla güçlenen LGBTİ hareketi de zorunlu müttefiktir: Onlar olmaksızın cinsiyete dayalı adaletsizlik, aşılmak bir yana, tarif bile edilemez. Sosyalist ve komünistler, yani solcular, kadın hareketinin bu onurlu yükselişi için elinden geleni yapmak ve kadınları yalnız bırakmamakla mükelleftir.

* AKP ideolojisinin etkisinde kıyafetime karışma eylemi,  http://haber.sol.org.tr/yazarlar/ilker-belek/akp-ideolojisinin-etkisinde-kiyafetime-karisma-eylemi-204623

** Marx ideolojiyi tarif etmek için fotoğraf makinesinin içini (camera obscura) örnek verir: Gerçeklik bir şekilde görünür, ama tepetaklak. Demek ister ki, ideolojiler dünyayı ters göstererek toplumu bu görüntüye kandırmaz, aksine dünyada terstir (çarpıktır, eşitsizlik vardır), ama ideolojinin vasıtasıyla düz görünür. Bu düz görüntü kandırmaca değil, bir şeyler yapabilmek, yaşayabilmek için kullanmayı tercih ettiğimiz bir kolaylık gibi düşünülebilir: Din işe yarar, kalpsiz toplumların kalbidir. Başörtülü kadın eşitsizliğe maruz kaldığına bakmaz (kalpsiz toplum), ahlaka bakar (kalp). Kısaca işimize gelir bu, kırmızı hapı içmek gerekmiyor. Peki ya fotoğraf makinesi değil de aynaysa? Fotoğraf makinesinin içinden çıkabilirsiniz mesela, dünyayı “aslında olduğu gibi” görebilirsiniz. Ama kendinizi aynasız göremezsiniz. Ayna görüntüsü yalan değil doğrudur, güvenilir bilgidir, çok işe yarar. Ama dikkat etmek gerekir: Taranacaksak işimizi kolaylaştırır ama tıraş olacaksak çok dikkat etmek, gerçek gerçekliği hesaba katmak zorundayızdır. Bunu erkekler gayet iyi bilir.

Duyuru: ESD Tartışma Toplantıları Dizisi - Temmuz Oturumu

Tartışma dizisi kapsamında her ay bir ya da birkaç sunumcu/tartışmacı, belli bir konuya dair önemli bulduğu ve paylaşmayı arzuladığı düşüncelerini katılımcılarla paylaşıyor ve konu üzerine yürütülecek bir tartışma için açıcı rol üstleniyor. Herkesin katılımına açık olan bu oturumlar, insanları (fikirleri, heyecanları, deneyimleri, disiplinleri…) sosyalist bir çerçevede konuşma ve düşünme eylemlerinde karşılaştırmayı hedefliyor.

 Aşağıda 29 Temmuz Cumartesi saat 16.00’da gerçekleşecek olan 6.  oturumun ayrıntılarını ve öteki oturumlara dair bilgileri bulabilirsiniz.

***

TEMMUZ TOPLANTISI

Sunumcu/Tartışmacı: Bilgesu Şişman (Depaul Üniversitesi Felsefe Doktora Öğrencisi)

Başlık:  Bir Toplumsal İlişki ve Öznellik Formu Olarak Düşmanlık

  Sunumcu/Tartışmacı:  Mukadder Okuyan (Clark Üniversitesi Sosyal Psikoloji Doktora Öğrencisi) 

Başlık:  Baskının Kesişimselliği: Cinsiyetçilik, Sınıfsal ve Etnik     

                            Ayrımcılığın Eş Zamanlı Etkilerini Düşünmek

Zaman:  29 Temmuz Cumartesi, 16.00-19.00

           Yer:  Dünyada Mekan,

     Adres: Hazzopulo (Danışman) Pasajı No: 1, Kat: 1, Galatasaray/Beyoğlu

***

OCAK  - Can Evren (Duke Üniversitesi Kültürel Antropoloji Doktor Adayı) “Tabandan Yukarı mı, Soldan Sağa mı? Taraflılık ve Kemalizm Karşıtı Hegemonya Üzerine” başlığıyla bir sunum gerçekleştirdi.*  

ŞUBAT  - Enes Aksu (YTÜ İktisat Yükseklisans Öğrencisi) “AKP Döneminde Türkiye Ekonomisi: Hangi Adımlar Atıldı, Etkileri Ne Oldu?” başlığıyla bir sunum gerçekleştirdi.

MART  - Begüm Özden Fırat (Öğretim Üyesi, MSGSÜ Sosyoloji Bölümü) “Müşterekler Siyaseti”, Zafer Ülger “Başkanlık Referandumu, İlkel Birikim, Müşterekler” başlıklarıyla birer sunum gerçekleştirdiler.**

NİSAN  - Eser Sandıkçı (Toplumsal Dayanışma için Psikologlar Derneği üyesi) “Emeğin Ruhsallığı”, Eylem Akçay (Plaza Eylem Platformu üyesi) “Ruhsal Hayat Sınıf Mücadelesinin Bir Alanı mıdır?” başlıklarıyla birer sunum gerçekleştirdiler.***

MAYIS – Baran Gürsel (Klinik Psikolog, Sosyal Politika Doktora Öğrencisi) “‘Sınıfın Bilinçdışı’ Üzerine Bir Tartışma: Öznellik-Nesnellik Diyalektiğinde Nereye Oturur, Sınıf Siyasetine Bakışımızı Nasıl Etkiler” başlığıyla bir sunum gerçekleştirdi.****

EKİM - Sınıf ve etnisite deneyimleri eşliğinde işçileşme süreçleri üzerine Uygar Yıldırım

KASIM - Freud metninin “bilinçöncesi” devrimci potansiyeli üzerine İlker Özyıldırım, Öteki ve ötekisizlik meselesi üzerine İshak Sayğılı

Kapitalist Saldırılara Karşı Sınıfın 'Gizli' Güçleri: Deneyim ve Bağlar

Baran Gürsel

 Bireysel emeklilik sistemi, kıdem tazminatını fona aktarma planı, kamu emekçilerini işsiz bırakan kararnameler, kamu emekçilerinin iş güvencesini sağlayan kanun maddesini değiştirme hedefi… Bunların, sermaye birikimi koşullarını 'onarmak' için hayata geçirilmeye çalışıldığından ve işçi sınıfının maddi gücünde, kazanılmış haklarında ve bizzat gündelik hayatlarında ve toplumsal ilişkilerinde yıkıcı etkileri olacağından kuşku yok. Ben burada sınıfın bu yakıcı gündemlerine nasıl yöntemlerle doğrudan müdahale edilebileceğini tartışmayacağım ama kullandığımız yöntemleri doğrudan etkileyen yaklaşımlarımıza dair, üç başlık altında toparladığım bazı fikirler sunacağım. Aslında temel arzum yer yer sınıf siyasetine de sirayet eden ‘sınıftan kaçışımızı’, tersine çevirme mücadelesine kendi açımdan katkıda bulunmak. Bu mücadeleyi aynı zamanda kapitalist saldırıları ve kapitalizmi aşmanın yollarını sınıfın kendisinde arama şevkini canlandırmaya dair bir arayış olarak görüyorum.

1. Sınıf bazen bakmadığımız yerde, duymadığımız sözdedir. Sınıf merakımızı kuşanıp ‘gizli’ olanın peşine düşmeliyiz.

 Bu dönemde işçi ve sınıf kavramının zihnimizde yarattığı çağrışımların epey zayıfladığını söyleyebiliriz. Hatta bu gündemleri düşünürken heyecanlanmıyor, coşku hissetmiyor oluşumuzu da bu zayıflamanın bir göstergesi olarak ele alabiliriz. Sınıf meselesini düşünürken fikirlerimiz iyice kategorilere ve sabit imgelere sıkışabiliyor ve bu düşüncelerin içinde zihinsel çağrışımların ve gerçek hayatın akışını/zenginliğini bulmak kolay olmayabiliyor. Hepimizin bir ölçüde içinde olduğu bu zayıflama süreci; sınıf dediğimizde, sadece yoksulluk ve onur kırıcı çalışma koşullarını içeren tabloların gözümüzde canlanmasından, yaşam tarzlarının ‘sosyolojik’ sınıflandırılması ile sınıfı eşleştirmeye; aklımıza ilk olarak belli bir kategoride olan işçilerin (örn. mavi yakalı) gelmesinden, toplu çalışma ortamları dışında sınıfı bulamamaya kadar birçok durumda yansımasını buluyor. Ve genellikle işçi olmaktan bahsederken ‘kendimizden başka’ bir kişiden söz ediyor oluyoruz. Aynı zamanda sınıf mücadelesi dediğimizde de sadece apaçık görünür olan bir grev/direniş olabiliyor.

 Bu metnin yazarı olarak ben ve bu yazdıklarımı okuyan kişiler, zaten sınıf ilişkileri ve sınıf mücadelesini böyle yerlerde bulsak da böyle biçimlere indirgemediğimizi ileri sürebiliriz. Belki bu doğru da olabilir ama bu bizi bazı düşünme biçimlerinden muaf olduğumuzu düşünmeye, düşünme tembelliğine itmemeli. Unutmamamız gereken şu ki, mesele sadece işin aslını ‘bilmek’ değil. Bildiğimizi düşündüğümüzün ötesinde, söz ve eylemimizde ortaya dökülen bazı şeyler var ve bunlar, bildiğimizi aslında o kadar da bilmediğimizi gösterebiliyor. Sınıf siyaseti açısından baktığımızda, sınıf siyasetindeki söz ve eylemlerimiz -biz bazı bilgileri taşıyor olsak da- belli imgelere/kimliklere (belli bir tür işçi, sosyoekonomik statü, vb.) ve belli imgesel sahnelere (toplu çalışma, grev/direniş, vb.) hapsolmaya meyilli olan ve doğrudan ‘görmeye odaklı’ (ve görmediğine inanmayan) bir düşünme biçiminden kolay kolay uzaklaşamadığımızı gösterebiliyor. Bu perspektifin canlılık içermediğini ve dokunduğu birini canlandırma ihtimalinin oldukça düşük olduğunu söyleyebiliriz. Bu durumda sınıf siyaseti içerisinde ürettiğimiz söz, eylem ve kurumlarımızın canlılığı ve canlandırıcılığı da sorgulanır hale geliyor, ve odağımızı, coşku veremediğimiz insanları harekete geçmemekle suçlamaktan başka bir yere çevirmemiz gerektiği ortaya çıkıyor.

 Perspektifimizi böyle bir noktada tuttuğumuzda ilişkilerin ve insanların sürekli çelişki ve değişim içerdiğini, hayatın ‘aktığını’ gözden kaçırmış oluyoruz. Ve tabii sınıf dediğimiz şeyin de bu şekilde akan, insanların ilişkilerinde ve iç dünyalarında somut şeyler ifade eden bir süreç olduğunu unutuyoruz, bastırıyoruz. Burada önemli olan, sınıfın belli bir ana ait bir imge (put anlamıyla birlikte düşünelim) gibi ölü değil, capcanlı bir süreç olduğunu anımsamaktır. İnsanların ilişki, düşünce ve eylemlerinde yaşanan/yaşatılan, içinde çelişkiler taşıyan, değişim içeren, farklı ilişkilerdeki etkileri kapsayan bir süreç. Sınıf bu bağlamda, üretim ilişkilerinin etkilerinin ve bu etkilerin yorumlarının insanlar arası ilişkilerde yaşanması ve yaşatılması anlamına gelir. Bu süreç hem sınıfsal öznelerin iç dünyasındaki bazı ilişkileri, hem sınıfın içindeki ilişikleri, hem de sınıflar arasındaki ilişkileri kurar. ‘Bilinçli’ ve ‘bilinçsiz’ sınıf oluşumlarını/hareketlerini içerebildiği gibi, sınıf olmaya karşı ‘bilinçli’ ve ‘bilinçsiz’ hareketleri de içerir. Sınıf mücadelesi de bu üç alanda kendini kurar: bireysel özne içi, sınıf içi, sınıflar arası.

 Burada sınıf meselesini çektiğimiz somut insan ilişkileri düzlemi, sınıfın sadece göze doğrudan görünende, ampirik ve ‘bilinçli’ olanda aranmasına neden olmamalı. Sınıf bir süreçse eğer, söz ve eylemde bize görünenin, bazen görünüp bazen yok olanın, tutarsız ve süreksiz olabilenin ötesindeki bir sürekliliği ifade ediyor olmalı. Bastırılanları da içeren ‘gizli’ bir sürekliliği. Belki de ‘gizli’ olanı aramanın verdiği tedirginlik hissine karşı ‘gizli’ye duyduğumuz merakın sesini yeniden yükseltirsek sınıfı da ‘yeniden’ bulabiliriz. Bunun için sınıf merakımızı diriltmeli ve sınıfı bu cazibenin nesnesi olarak hak ettiği yere tekrar koymalıyız.

 Meselenin soyut bir giz meselesi olmadığını şu şekilde de ifade edebiliriz. Eğer üretim ilişkileri içinde belli bir konumu işgal eden, yaşamak için çalışması gereken bizler bu ilişkilerden izler taşıyorsak, ilişkilerimize de bu izleri yansıtabiliriz. Bu izler birbirimizle ortaklıklarımız olduğuna dair düşüncelere dönüşebilir; o zaman biz bu düşüncelere (yani kökünde de üretim ilişkilerinin deneyimde bıraktığı izlere) yaslanarak eyleme geçer, talepler oluşturur, ilişkilerimizi daha düzenli hale getirir, belli amaçlar çerçevesinde kurumlarımızı kurarız. Yani ortaya ‘bilinçli’ sınıf oluşumları çıkarmış oluruz. Ama bunu yapmadığımız zaman –ya da göze pek hoş gözükmeyen şeyler yaptığımız zaman- da sınıfsal ilişkilerimiz, sınıfsal paylaşımımız, sınıfsal öfkemiz, birbirimize hasetimiz, birbirimizle dayanışmamız, vb. yoktur diyemeyiz. İlişkilerimiz ve deneyimlerimiz bazen göze doğrudan görünmeyen, ‘bilinçsiz’ şekillerde sınıf olmayı içinde taşır. Yani ilk bakışta öyle gözükmez belki ama bazı ilişki ve deneyimler üretim ilişkilerinin deneyimde bıraktığı izler/çelişkiler üzerine kuruludur. Biz sınıfı sadece görmek istediğimiz yerde (yukarıda saydıklarım gibiler) duymak istediğimiz sözde (‘ben işçiyim ve diğer işçi kardeşimi çok seviyorum’) ararsak –ve kendimizde aramazsak- örgütlü sınıf ilişkilerini yaratmaya doğru akabilecek bu gerçek potansiyellerden ve gerçek çelişkilerden vazgeçmiş oluruz. Bastırılanı bastırmakta bastıranla işbirliği yapmış oluruz. O zaman –tabii dışsal süreçler siyasetin hatalarını telafi edecek güçte olmadıkça- sınıf siyasetinin sözü ve eylemi bir tercüme ve dönüştürme çalışması değil; farkında olmadan yine deneyime yaslanan ama bir monolog ve tekrara/tekrarlatmaya dayalı bir süreç olarak kalır, donuklaşır.

 Gerçek çelişki tam da deneyimin içinde yuvalanır ve örgütlü bir sınıf mücadelesine tercüme edilmek üzere ‘bekler’. İşçi sınıfının ‘devrimci potansiyeli’ burada yatar ve kapitalizmin bertaraf edilmesinde onu zorunlu aktör kılar.

 2. Korku ve aciliyet hissi örgütsüz olanı parçalar, güçlü gözükene bağımlı hale getirir. Sınıfsal kurumlarımızı korku ve aciliyetin karşısında örgütlemeliyiz.

 Belki de imgelere fazla ‘takılmamızla’ bağlantılı olarak, hızlı ve gözle görülebilir sonuçları oldukça fazla önemsiyoruz ve kapitalist saldırıları her seferinde bir ölüm-kalım meselesi olarak sunuyoruz. Bana göre korku ve aciliyet hissini arttırarak hareket ettiğimiz durumlarda, yani duruma müdahale edemezsek yok olacağımız korkusunu yaydığımızda tam da değişim olanağının karşısında duran bir eğilimi harekete geçiriyoruz. Aciliyet hissinin varlığında bir kazanım elde ettiğimiz durumlarda dahi, kazanım bu aciliyet hissinden değil, aksine ona karşı işleyen eğilimlerin aktif olması sayesinde mümkün olabiliyor. Sorun bu hissin hedefe ulaştırmama özelliğini ve müdahalemizin iddia ettiğimiz kadar kurtarıcı bir etkisi olmayacağını ‘bile bile’ bu aciliyet hissine ve büyük değişiklikleri hemen acilen yaratabileceğimiz, yoksa da yok olup gideceğimiz hissine yaslanmakta ısrar etmemiz. Böyle bir durumda sadece büyük şeyleri önemsiyor, büyük umutlarla mücadele ediyor gözüküyor olabiliriz ama kavganın da imgesel (‘hayali’ anlamıyla birlikte düşünelim) bir düzleme kayması potansiyelini arttırdığımızı gözden kaçırmamalıyız. Bu nedenle konu çok kritik olduğu için ve/veya insanlara ‘acı verici gerçeği söylemek yerine, onları motive etmek için’ yüklendiğimiz propaganda görevinde hayali bir savaşımın içinde kalmaktan ve benzer trajedileri tekrarlamaktan kaçınamayabiliyoruz. Bu durumda bir ideal olarak karşımızdakine sunduğumuzu düşündüğümüz şey ise aslında, gerçek bir ideal gibi birleştirici, ortaklaştırıcı ve motive edici bir etki değil, aksine karşısında sessiz, düşüncesiz, minik kalınan bir ‘dev ideal’ olarak işlev görüyor. 

 Bunun üzerine düşünmeyi, işçi sınıfının kurumsal ve ruhsal örgütlenmesinin zayıf olduğu şu zamanlarda özellikle önemli buluyorum. Sınıfın amaçlı ve örgütlü bağlar kurma konusunda zayıf olduğu bir dönemdeyiz. Bağlılıklarını, gerginlikleri üretime çevirmek için kullanma konusunda da. Bu kurumsal zayıflığımıza işaret ediyor. Aynı zamanda ruhsal olarak da zayıflıyor olabiliriz. Baskı ve şiddet, korku ve acı yaratırken, bunları işlemleme kapasitelerini de zedeliyor. Sınıfın yaşadığı iç parçalanmalar, eşit ötekilere yapılan yatırımların geri çekilmesi ve büyük ötekilerle özdeşleşmelerin güçlenmesi, böyle bir toplumsal süreçle ciddi anlamda besleniyor. Sınıf bağları çözülüyor.
 Bana göre birbirimize ‘şu da olursa yok olacağız, o yüzden acilen bir şeyler yapmalıyız!’ demeye ve/veya bunu hissettirmeye devam ettikçe düşünsel kapasitemizi, gerçek ve geçerli alternatifler üretecek yaratıcılığımızı baskı altında tutuyoruz. Böyle süreçlerde bu bizi -gerçek alternatiflerimiz olduğu halde- ruhsal ve kurumsal olarak daha çok parçalanmaya, çözülmeye, kopmaya götürebilir. Diğer yandan da kendimizi devlete, devleti yönetenlere, sınıf kurumlarımızı yönetenlere, kapitalist sınıfa daha bağımlı hissedebiliriz. Ve bu süreç içerisinde birbirimizle (sınıf kardeşlerimizle) değil, onlarla ve onların arzularıyla özdeşleşmemiz ise pek muhtemel.

 Bu nedenle kendi içimizdeki aciliyet hissine direnerek, sıkılmaya ve etkisiz olduğumuz hissine tahammül etmeli ve 'küçük’ işlerle uğraşmayı ertelememeliyiz. Bizim yapacağımız, birbirimize dayanarak (katlanma anlamıyla da birlikte düşünelim) sınıf hukukumuzu yeniden kurmak olabilir. Bu, sınıf deneyiminin içinde bastıranla ve sesi daha gür çıkanla değil, bastırılanla, ifadesiz, sessiz kalanla özdeşleşmemizi kuvvetlendirmemiz gerektiği anlamına da geliyor. Buna olanak sağlamak için de korku ve aciliyetin karşısında örgütlenmiş, yenilenmiş sınıfsal kurumlara ihtiyacımız var. Yani belli şekillerde koruyucu olan kurumsal ilişkilere. İşlevsel bir kurum sadece talep ifade eden bir yapı değil, aynı zamanda korku ve aciliyetin boğuculuğu karşısında soluklanmaya imkan veren bir ara alan, bir kaçak noktasıdır.

Düşünebilme, fikir ve eylem üretebilme, boğulurken değil ancak bu kaçaktan aldığımız soluklarla yapabileceğimiz şeyler.  Bu kaçak noktalarını birbirimize taşıdığımız korku ve aciliyet hisleriyle kendi ellerimizle yamamamalıyız.

3. Sınıfın ‘gizli’ gücü potansiyel bağlarındadır. Sınıf siyasetini, potansiyel bağları gerçekleştirme siyaseti olarak düşünmeliyiz.

  Sınıf üzerine düşünürken düşünsel çağrışımlarımızın tıkanmasının bir göstergesinin, işçinin düşünce dünyamızda bir imge/kimlik haline gelmesi, sabitleşmesi olduğunu düşündüğümü ifade etmeye çalıştım. Bunun aynı zamanda bir yalıtma içerdiğini de eklemeliyim. Bir yandan ‘işçi’yi zihnimizde böyle ilişkisiz ve değişimsiz hale getirirken, aslında sınıf siyasetini de böyle bir yalıtma anlayışı üzerine kuruyor olabiliriz. İşçiliğin bir süreç, bir yaşam, bir ilişki olmaktan uzaklaşması, sınıf siyasetinin de bir ilişki (ilişki dönüştürme/düzenleme) siyaseti değil, bir ‘birey olarak işçi’ siyaseti ve birey talebi/hakkı siyaseti olarak kurulması ile paralel ilerleyebiliyor. Sınıfın dinamik, ilişkisel ve orada olan dinamik ve ilişkisel bir süreç olduğu gerçeğinin geri kazanılmasının sınıf siyasetine yaklaşımımız açısından da bir anlamı olabilir. Sınıf siyasetinin ne olduğunu burada yeniden düşünelim.

 Sınıf siyaseti, işçilerin deneyimlerine bir şekilde temas eden, deneyimdeki bazı dinamiklerden yola çıkarak araçlar (söz, eylem, kurum, vb.) geliştiren ve bu araçlarla işçilerin deneyimlerini etkileyen bir siyaset tarzıdır. Böyle deyince belki sadece bireysel bir düzlemde kaldığımız düşünülebilir ama olan şey sadece bireysel değildir: bu etki insanlar arasındaki ilişkilerde yansımasını bulur, kolektif etkiye dönüşür, toplumsallaşır. Bu noktada sınıf siyaseti işlevi tanımlanır: sınıf siyaseti, deneyimden yola çıkıp onu dönüştürürken, sınıf içi ilişkileri, sınıflar arası ilişkileri ve toplumsal ilişkileri düzenler, dönüştürür. (Şu an için fiziksel dünyanın bu sürece nasıl katıldığına girmeyelim.) Yine benim baktığım yerden bu süreç, sosyalist ideallerle ilişki içerisinde ve ilişkilerin sosyalist düzenlemesine yönelik çerçevesel düzenlemelerle ile yürür.

 Böylece sınıf siyasetinin işçilerin sınıf oluş süreçlerine yönelik ara müdahaleler olduğunu söylemiş oluyorum. Peki, bu ara müdahaleler –ister söz, ister eylem, ister iletişim tarzı, ister bir sendika üretelim- ne yapmış oluyor? Bu soruya farklı açılardan yaklaşmak mümkün belki ama bana göre bu müdahalenin en önemli işlevlerinden biri bağ kurma işlevi. (Burada sınıf siyaseti aracılığıyla ruhsal dünyada kurulan ve yenilenen –diğeri kadar önemli- bağlardan söz etmeyi es geçip, toplumsal bağları vurgulayacağım.) Sınıf siyaseti önemli bir etkisini, işçiler arasındaki bağlara yapar. İşçilerin deneyiminde yer alan ‘üretim ilişkileri izleri’ bu bağların temelini oluşturur. Bu izler birimizden ötekine her zaman aynı güce, aynı öneme ve aynı anlama sahip olmayabilir ama burada bizi ilgilendiren bu ‘bağ potansiyelinin’ orada var olması. Önemli olan bu bağ potansiyelini orada yapan toplumsal ilişkiler orada oldukça da orada olmaya devam edecek olması ve kapitalist toplumsal ilişkileri değiştirmenin kaynağının tam da buraya ekilmesi.

 Bu potansiyel, başka bir adıyla baskı ve sömürünün ortak deneyimi, başka bir adıyla eşdeğer öteki ile kurulan özdeşleşme, işçilerin ilişkilerine ve sınıfın oluşumuna etki eder. İlk maddede bahsettiğim gibi bu izler canlı bir şekilde hayatın içinde etkisini gösterir. Sınıf siyaseti ise bunların doğrudan görünür olmadığı durumlarda da bunları görmenin, bunların bilinçsiz ya da bilinçli gerçekleşen tezahürlerini izlemeyi hedefler. İzlemek sadece takip etmek değil, aynı zamanda onların yolunu izlemek, bastırılan ‘bağ potansiyelleri’ni görünür olmadıkları durumlarda da görmek, onları sözel ve eylemsel temsillere dönüştürmek anlamına geliyor. Bu nedenle başkalarının (egemen ötekilerin) bakışını kendine bakış yapıp sadece görünene ve imgeye takılı kalmış bir çağrışım zayıflığı halinde (onların görmek istediklerine) duraklamak yerine sınıfın ‘gizli’ gücüne yönelebiliriz. Böylece potansiyel bağlara gerçek bağlara, soyut emek altında bastırılan somut emeği gerçek yaratıcılığa çevirebiliriz. Kendi sınıf deneyimimizi de ancak öteki ile ilişki içinde anlayabileceğimizi ve ötekine yönelmenin kendi sınıf deneyimimize yönelmek anlamına geldiğini de tekrar anımsayarak. Özellikle böyle sözel ve eylemsel tercüme/dönüştürme işlemleri için ara alanlar olarak işlev görebilecek, birbirimizle paylaşımımızı sağladığı kadar birbirimize olan mesafemizi de koruyacak, bağ kurucu sınıfsal kurumlara ihtiyacımız var.

Bana öyle geliyor ki, yazının başında adını andığım kapitalist saldırıları gündemimize alırken, ancak onlara müdahale etme ve mücadele mantığımızı da tartışırsak önemli dönüşümlerin önünü açmış olacağız. Ben burada bu mantığı oluşturan bazı temel gündemler üzerine (sınıf kavrayışı, kurumsallığın işlevi ve sınıfın potansiyel gücü) bir tartışma yürütmüş oldum.

Duyuru: Tartışma Toplantıları Dizisi Mayıs Oturumu

Tartışma dizisi kapsamında her ay bir ya da birkaç sunumcu/tartışmacı, belli bir konuya dair önemli bulduğu ve ötekilerle paylaşmayı arzuladığı düşüncelerini katılımcılarla paylaşıyor ve konu üzerine yürütülecek bir tartışma için açıcı rol üstleniyor. Herkesin katılımına açık olan bu oturumlar, insanları (fikirleri, heyecanları, deneyimleri, disiplinleri…) sosyalist bir çerçevede, konuşma ve düşünme eylemlerinde karşılaştırmayı hedefliyor.

Aşağıda 27 Mayıs Cumartesi saat 16.00’da gerçekleşecek olan 5.  oturumun ayrıntılarını ve öteki oturumlara dair bilgileri bulabilirsiniz. 

***

MAYIS TOPLANTISI

Sunumcu/Tartışmacı:  Baran Gürsel (Klinik Psikolog, Sosyal Politika Doktora Öğrencisi)  

Başlık:  ‘Sınıfın Bilinçdışı’ Üzerine Bir Tartışma: 

                    Öznellik-Nesnellik Diyalektiğinde Nereye Oturur, 

                                             Sınıf Siyasetine Bakışımızı Nasıl Etkiler

Zaman:  27 Mayıs Cumartesi, 16.00-18.30

Yer:  Dünyada Mekan,

     Adres: Hazzopulo (Danışman) Pasajı No: 1, Kat: 1, Galatasaray/Beyoğlu

***

OCAK  - Can Evren (Duke Üniversitesi Kültürel Antropoloji Doktor Adayı) “Tabandan Yukarı mı, 

Soldan Sağa mı? Taraflılık ve Kemalizm Karşıtı Hegemonya Üzerine” başlığıyla bir sunum gerçekleştirdi.*   

ŞUBAT  - Enes Aksu (YTÜ İktisat Yükseklisans Öğrencisi) “AKP Döneminde Türkiye Ekonomisi: 

Hangi Adımlar Atıldı, Etkileri Ne Oldu?” başlığıyla bir sunum gerçekleştirdi.

MART  - Begüm Özden Fırat (Öğretim Üyesi, MSGSÜ Sosyoloji Bölümü) “Müşterekler Siyaseti”, 

                 Zafer Ülger “Başkanlık Referandumu, İlkel Birikim, Müşterekler” başlıklarıyla birer sunum gerçekleştirdiler.**

NİSAN  - Eser Sandıkçı (Toplumsal Dayanışma için Psikologlar Derneği üyesi) “Emeğin Ruhsallığı”, 

                   Eylem Akçay (Plaza Eylem Platformu üyesi) “Ruhsal Hayat Sınıf Mücadelesinin Bir Alanı mıdır?” başlıklarıyla birer sunum gerçekleştirdiler.***

HAZİRAN - Sol harekette normallik ve heteronormativite üzerine Umut Şah (Öğretim Görevlisi,  

İstanbul Arel Üniversitesi Psikoloji Bölümü)

TEMMUZ  - Erk, beden ve şiddet üzerine Bilgesu Şişman (Depaul Üniversitesi Felsefe 

Doktor Adayı)

Kesişen aidiyetler; toplumsal cinsiyet, etnik kimlik ve sınıf kimliklerinin deneyime etkileri 

üzerine Mukadder Okuyan (Clark Üniversitesi Sosyal Psikoloji Doktora Öğrencisi)

EKİM - Sınıf ve etnisite deneyimleri eşliğinde işçileşme süreçleri üzerine Uygar Yıldırım

KASIM - Freud metninin “bilinçöncesi” devrimci potansiyeli üzerine İlker Özyıldırım

Öteki ve ötekisizlik meselesi üzerine İshak Sayğılı

Sunum Metni: Ruhsal Hayat Sınıf Mücadelesinin Bir Alanı mıdır?

Eleştirel Sosyalist Düşünce Tartışma Toplantıları Dizisi'nin 29 Nisan'da düzenlenen 4. oturumunda Eylem Akçay'ın yaptığı sunumun metnini aşağıda bulabilirsiniz.


Ruhsal Hayat Sınıf Mücadelesinin Bir Alanı mıdır?

Eylem Akçay 

PEP deneyimlerine dayanarak teorik olarak yetkin olmadığım bir alanda konuşacağım. Aslında ele aldığım konu daha yetkin bir çalışma gerektiriyor. Alanın kavramlarına da hakim değilim, mesela ruhsal hayat, duygular, duygulanım, öznellik, kişilik ve davranışı birbirinin yerine kullanıyorum çoğunlukla. Yine de PEP toplantılarında yaptığımız tartışmaları paylaşmanın faydalı olacağını düşünüyorum.

Bireylerin ruhsal hayatının, sınıfın tıpkı ekonomik ve politik mücadele alanları gibi bir mücadele alanı olmaya aday olduğunu iddia edeceğim. Bireyin öznelliği kollektif bir üründür, dolayısıyla kollektif bir sorumluluk yaratması beklenebilir. Sınıf mücadelesi, tıpkı sendikalar ve partiler gibi bu alanın da özgün kurumlarına ihtiyaç duyuyor.  

Politika ve mücadele söz konusu olduğunda ruhsal hayat ve duygular hep işin içindeydi elbette. Öfke, umut, hırs gibi güçlü duygusal ifadeler olmadan direnişten bahsedemiyoruz. Ancak bunlar konuşulurken duyguların hareketlere etkisinden, nasıl kullanılacağından veya yönlendirileceğinden bahsediliyor genellikle. Burada bu ikisi arasındaki ilişkiden değil, ruhsal hayatın mücadelenin konusu edilmesinden bahsetmeye çalışacağım.

İş hayatı ruhsal hayat evreninde de işler 

Ruhsal hayatın mücadelenin veya politikanın konusu edilmesi yeni bir konu sayılmaz. Feminist mücadele, özellikle çoğunlukla tam hakkı verilemeyen “özel olan politiktir” ifadesiyle ruhsal hayatı doğrudan konu edindi. Cinsiyete dayalı adaletsizlik elbette duygular evreninde çalışan bir eşitsizlik türü ve ister istemez duygularla yakından alakalı. Ancak bugün, iş hayatı da duygular, ruhsal hayat evreninde çalışıyor -veya bugün bunun böyle olduğunu daha net görebiliyoruz.

Buna ilişkin birkaç ipucu var. İlki, öncelikle emek sömürüsünün fizikselliğinin yanı sıra zihinsel bir süreç olarak görülmeye başlanması. Başta kafa emeği, kol emeğinden ayırdedilebiliyordu, hatta bu ayrım işçi aristokrasisi diye adlandırılan durumun kaynaklarından biriydi. Bugün teknolojinin ve denetim sistemlerinin gelişmesiyle, kayzen gibi Fordizmden daha gelişkin yönetim metodlarıyla kol işçisinin zihinsel faaliyetlerinden üretimde yararlanıldığı halde işçinin üretim sürecinin bütününe hakim olmaktan dışlanması mümkün oluyor.

İkinci ipucu, 70lerde başlasa da son yıllarda kendini tümüyle dayatan iş hayatıyla iş dışı hayatın birbirine girmesi, bir anlamda iş hayatının dinlenme ve sosyal hayat gibi yeniden üretim alanlarını dolaysızca belirlemeye talip olması olabilir. Üretim ve yeniden üretim arasındaki ilişki, aile ve devlet gibi iş dışı sosyalliklerce dolayımlanır. Ancak şirket kültürü ve kişisel gelişim söylemleri, “kendini yönet” öğüdüyle özetlenebilecek bir ahlaki ilkeyle bu alanın üretimle ilişkisinin dolaysızlaştığını işaret ediyor.

Üçüncü ipucu, hizmet sektörünün büyümesi ve özelleşmesiyle belirginleşen çalışanların duygularını yönetmesini, duygu üretmesini gerektiren duygulanımsal emek başlığı altında incelenen çalışma tarzı olabilir.  

Bu üç ipucu emek sömürüsünün gelişkinliğini ifade ediyor. Kişiliğin çalışma ilişkilerine dahil edilmesinin çalışanın iş üzerindeki hakimiyetini artırması beklenirdi. Oysa işçiler yönetilebilir olmaya, patron için çalışmaya devam ediyorlar. İşçinin iş üzerindeki hakimiyeti, ancak dev firmaya mal yetiştirmeye çalışan kobinin ürettiği ayakkabı üzerindeki hakimiyeti kadar olabiliyor. Taşeron işletmenin kendi işçilerini dev firmanın işi için ezdiği gibi, işçi de kendi kendisini sömürüyor.

Ruhsal hayattaki sınıf mücadelesinin belirtileri

İşçi bireyin bedeni ve ruhu üzerinde yaşanan bir sınıf çatışması söz konusu. Çalışma ilişkilerinde geliştirilen yönetim teknikleri ve söylemler devletten aileye tüm toplumsal örgütlenmere yayıldığı için, bu ikiye yarılma sadece işçilikle ve işçilerle sınırlı kalmıyor.

Yeni gündeme gelen emek temelli sorunların çoğu bu sınıf çatışmasının yaşandığı cepheler gibi. Bu cephelerde işçilerin güçlü oldukları ve zayıf oldukları yerler var. Ama sonuçta güçlü alanlar kontrol altında tutularak hep kazanan bir kumar masası gibi sermaye hep galip geliyor. Mücadelenin bu cepheleri yeni değil belki, ama bu noktalar ancak sınıf mücadelesi tarafından işçilerin sınandığı anlarda, mücadele onları önümüze çıkarttığı zaman tanınabiliyor. meseleyi nasıl ele aldığımı anlaşılır kılmak için işçilerin zayıflatıldığı bazı noktaları, güçlü yanlarla ve birbirleriyle tümüyle iç içe oldukları ve ayrılmaları mümkün olmadığı halde, bir kaç başlık altında toplayacağım.

İlk olarak, iş tahribatı diyebileceğimiz, işçinin bedensel ve ruhsal bütünlüğünün bozulmasını ele alalım. Bu alanda Türkiye’de ve dünyada 1970lerde başlayan mücadele hattı ancak son yıllarda yol katetmeye başladı. Bugün Fransız işçi sınıfının mücadelesiyle çalışma hayatının yol açtığı ölümler ceza yasasının, cinayetle ilgili hükümlerin konusu oluyor. Türkiye’de ilk defa 1970lerde kullanılan iş cinayeti kavramı, İSİG meclisinin çalışmalarıyla artık toplum tarafından bilinir oldu. Ruhsal rahatsızlıkların meslek hastalığı sayılması da ancak yeni bir talep olarak ortaya çıkıyor. Bu konuda, yine 1970lerde Amerika’da ortaya konduğu halde kadınların yaşadığı daha özel sorunlara çok seyrek sıra geliyor. Bunun yanı sıra, iş yeri intiharları, daha doğrusu iş kaynaklı intiharlar gündeme geliyor. Japonya’da yaygın olan iş kaynaklı intiharlar,  altına itildikleri kültürel açıklama örtüsünü deliyor.

Bu intiharları iş kaynaklı ruhsal bir tahribat veya iş cinayeti gibi ele almak yeterli olmuyor. Sosyolojiyi bir bilim olarak kuran temel jest, intiharın sosyal bir olgu olarak açıklanmasıydı. Bu intiharlar da sosyal olgulardır. Ben bu intiharları sınıf savaşının kamikaze saldırıları gibi düşünüyorum. Mısır’da intiharıyla Arap Baharı’nı başlatan Muhammet Buazizi’nin yanı sıra Türkiye’de Soner Semih Sipahi, Hilmi Matlisa, Mehmet Pişkin ve isimsiz başka kahramanlar birlikte düşünülmeli, aynı cephede görülmeliler. Bu intiharların genelinin ortak bir özelliği, geri çekilme değil topluma seslenen, sonuç almaya yönelik, son bir saldırı edimleri olmaları.

Duygu durumu düzenleyici ilaçların kullanımının artışını da ruhsal tahribatın artışı olarak yorumlamak yeterli değil. Antidepresan, bir rahatsızlığı ortadan kaldırmak için, hekim kontrolünde ve düzenli şekilde kullanılmıyor.  Antidepresanla birlikte vitamin haplarının kullanımı da artıyor. İşçilerin bu ilaçlardan temel beklentisi tedavi etmesi değil, duyguları kontrol etmeyi kolaylaştırması, kontrol edilemeyen duyguların çalışmaya engel olmaması. Bütün bir kişisel gelişim yazınının işlevlerinden birini paylaşıyor bu mucizevi ilaçlar.

Mücadelenin kazanananı, kaybedeni  

Kısaca söylemek gerekirse, ruhsal tahribatı sadece çalışma düzeninin birey üzerindeki olumsuz etkisi olarak görmemek gerekiyor. Ruhsal tahribat, birey üzerinde geçen ve gelişen sınıf mücadelesinin bir görüngüsüdür.

Son yıllarda kullanımı özellikle yaygınlaşan mobbing kavramı da ruhsal alandaki sınıf mücadelesinin bir görüngüsü olarak ele alınmalı. Mobbing hem sermaye cephesi hem de emek cephesi tarafından tarif edilmeye çalışılıyor, öyle ki sadece kavramın anlamı üzerinde bile açıkça görülebilir bir sınıf mücadelesi yaşanıyor. Mobbing taciz gibi yapısal olarak güçlü olanın zayıf olana uyguladığı bir eziyet değil. Alttan üste ve yatayda uygulanabildiği gibi üstten alta da mobbing uygulanabilir. Mobbing bugün sermaye açısından kontrollü bir savaş stratejisi, bir yönetim stratejisidir, aynı zamanda mavi ve beyaz yakalı işçilerin elinde bir silaha dönüşmüştür. İşçiler iş yerinde ortaya çıkan her türlü sorunu mobbing olarak adlandırıyorlar. Hem kavramın içeriği üzerindeki mücadeleye doğrudan katılıyor, hem de yaşadıkları sorunu toplumsal bir soruna tercüme ediyorlar. Örneğin, işe geç kaldığı için soruşturma gören bir işçi kadın savunmasını, rahatsızlığı dolayısıyla geç kaldığını, yöneticinin soruşturma açmasının mobbing olduğunu söyleyerek yapıyor.

Gerçekten de performans sistemi, “hadi hadi” sistemi, işten çıkarmanın kolaylaştırılması mobbingi bir yönetim stratejisi haline getiriyor. Çalışma hayatının bu görüngüleri ruhsal alandaki mücadelede işçileri tümüyle silahsız bırakmasa da sermayenin önde olmasını sağlıyor. Türkiye’deki mevcut kıdem tazminatı tartışması ve mobing’in “zorba bireyin sağlıksız tavrı” olarak tarif edilmeye çalışılması sermayenin en çok kullandığı stratejilerden biri olarak savaşın ve sonuçlarının sınıfsal niteliğini kültürel ve bireysel açıklamalarla örtmek oluyor. Kıdem tazminatının, BES’in, kiralık işçiliğin, performansın ve işten çıkarmanın kolaylaşmasının ruhsal mücadele açısından ele alınması çok öğretici olabilir. Sonunda hep masanın kazanmasını sağlayan adaletsizliğe rağmen, ruhsal süreçler tümüyle mekanik süreçler değildir. Sermayenin her hamlesi işçi sınıfının yeni silahlar edinmesini de kolaylaştırıyor.

Bir diğer görüngü, çalışma düzenini işçileri suç ortağı kılarak sürdürmek. Bankacılar, çağrı merkezi çalışanları, kriminal işler yapan sektörlerde, işletmelerde veya kriminal çalışma koşulları altında çalışanlar düşünüldüğünde çalışma düzeninde suç ortaklığının yerinin daha bir belirginleştiği söylenebilir. Bankacı, bankanın vergi vermemek ve türlü başka kurnazlıklar için ana firma bünyesi dışında illegal olarak kurduğu bir kurumda, bir çağrı merkezi çalışanı gibi telefonla, geri ödemesi mümkün olmadığı ve yüzde yüz işletmesinin batmasıyla sonuçlanacağı halde bir kobiye zorla kredi satar; üstüne üstlük yasaya aykırı şekilde fazla mesaiye kalabilmek için fazla mesai süresinin sonunda turnikeden çıkarak turnikeden geçmeden çalışma alanına döner. İşçiler yasaya aykırı olarak işverenin yatıracağı sigorta masrafı düşsün diye maaşlarının bir kısmını elden alır; ya da bankaya yüksekten yatan maaşlarının bir kısmını elden işverene geri öderler. Mühendis, üretilen arabanın egzos ölçümlerini yanlış bildirir; maden kazasında patronun yerine hapis yatar. Suç ortaklığı, sermayenin işçinin bedenindeki ve ruhundaki bir zaferidir bir anlamda. Yine vurgulamak gerekir: Bu durumun işçiyi tümüyle silahsız bırakması gerekmez.

Sermayenin ruhsal alandaki bir başka başarısı örgütsüzleştirmedir. Sendikalar ve grevler yasaklanmakla kalmaz, işçi yalnızlaştırılır. BES ve performans sistemi gibi uygulamalar, işçi-işveren sözleşmesinin tümüyle bireyselleştirilmesini, iki birey arasında kalmasını sağlarken kıdem tazminatı fonu ve kiralık işçilik gibi düzenlemeler de işçiyle işverenin başbaşa kalmasının önüne geçer. Sermaye ilkinde işçinin güçsüz olduğu konumlanmayı kalıcılaştırır ve işçi-işveren ilişkisini işçinin kollektif davranışının önüne geçecek şekilde dolayımsızlaştırır. İkincisinde ise sınıf mücadelesinin yüzyıllara dayanan kazanımını arkasına alan işçiyle yüz yüze gelmekten kaçınır ve işçi-işveren ilişkisini çatışmasız kılacak şekilde dolayımlar. Bu yine ruhsal alanda bir mücadeledir; işçi için somut karşılığı yalnızlık hissidir. Sermayenin son hamlesi işçilerin kendi aralarındaki, yataydaki sosyal ilişkilerini yönetmek, işletmeden dolayımlanmayan hiçbir sosyal ilişkiye yer bırakmamaktır. Şirketler çalışanların sosyal ihtiyaçlarını karşılayabilecekleri imkanlar oluşturmaz, bu ihtiyaçları bizzat karşılamaya talip olurlar. Paintball turnuvalarını ve piknikleri zorunlu tutar, kaçış oyunlarındaki performansı iş performansını ölçmek için kullanırlar. İşletme, işçiye en yakın iş arkadaşından daha yakındır, işçinin en derin sırlarını bilir ve bunları iş arkadaşlarının bilmesini kesin olarak engeller. Sonuçta işçi ya yalnız kalır, ya da işletme karşısında tek başınadır.

Bütün bunları, bugünkü iş düzeninin bireylerin arzularının, benlik duygularının, kişiliklerinin ve ruhsal hayatlarının sömürülmesine dayandığını örneklemek için anlattım. İşçilerin ruhları ve bedenleri sınıfsal olarak bölünür, bedensel ve ruhsal hayat bir sınıf mücadelesi alanı olarak belirir. Buradan çıkartılması gereken temel sonuç, işçilerin halihazırda ruhsal alanda bir sınıf mücadelesi verdikleri olmalıdır.

Kollektif ruhsal mücadele

Bir sonraki adım, bu ruhsal mücadelenin kollektif bir mücadele haline gelmesidir. Birey devrim yapamaz belki, devrim bireyde başlamaz ama iki insan arasındaki ilişkide başlar. Bugünün devrimci hareketi ortak bir düşünce ve duygu etrafında toplanıp ortak bir kimlik oluşturmak değil, arkadaşlığı yalnızlığı ortadan kaldıracak kurumsal bir niteliğe büründürmektir. İşletmeden dolayımlanmayan ve kültürel zorunluluğa veya dışsal bir ortaklığa dayanmayan ama ruhsal çıkarları ortaklaştıran, ortak ruhsal talepler geliştiren arkadaşlık bağları, devrimci örgütlerdir. İşçi örgütlenmelerinin “kişisel olan politiktir” diyen ve kadın çemberlerinde toplanan kadın hareketinden öğrenmesi gereken çok şey vardır.

Bu tür kurumları örnekleyerek bitirmek istiyorum.

Plaza Eylem Platformu, kuruluşu ve etkinlikleriyle değineceğim ilk örnek olacak. PEP’in ilk toplantılarında toplumsal muhalefetin ve sınıf hareketinin gündemlerinden gündem devşirilir ve sırayla tartışılırdı. İş çıkışı düzenli haftalık toplantılar yapılmaya başlandığında, çalışma düzeninin belirsiz fazla mesai sorunundan dolayı toplantılarda gecikmeler oldu. İşçiler toplantıya başlamak için birbirlerini beklerken sohbet etmeye başladılar. Bu sohbetler zamanla PEP’in niteliğini tümüyle belirlemeye başladı. Böylece bir emek örgütü olarak PEP’in kendi gündemi, kendi çatışmaları ortaya çıktı. Toplantıların temel işlevi, işletmeden dolayımlanmayan, yatayda gelişen, iş yerindeki hiyerarşinin aksine eşitlik vaat eden bir toplumsal ilişki kurmaya dönüştü.

Kısa süre içinde bunun bir kamusal hizmet olduğunun farkına varıldı, “deneyim paylaşımı atölyeleri” ile bu ilişki vaadi kurumsallaştırıldı. Bu atölyeler, bir yandan katılan işçilerin zorunlu iş ilişkilerinin aksine birbirlerinin yanında zayıf yanlarını gösterebilmelerini sağladı; diğer yandan da ruhsal süreçlerinden yola çıkarak kollektif mücadele araçları, kavramlar ve yeni duygulanımlar üretmelerine vesile oldu.

Deneyim paylaşımı atölyelerinde elde edilen örgütsel beceri, Soma katliamı sonrası Levent’te Soma holding önünde yapılan oturma eylemi ve forumlarda işlevli oldu.

PEP’in bir diğer çalışması, işten atıldım sitesiyle verilen duygusal kamu hizmetidir. Sitenin sloganı “işten atıldım ama yalnız değilim” şeklinde. Hukuki dayanışma ve bilgilendirme yapılıyor, ama gönüllülerin de katılacağını düşündüğüm düşünceme göre sitenin gördüğü en temel işlev ruhsal alanda oluyor.

PEP’te yaptığımız tartışmalarda PEP faaliyetlerini bu işlevleri de kapsayan kamusal hizmet olarak tarif ediyoruz. Benzer faaliyetlerin başka yerlerde de oluştuğunu, işçiler arasında bu işlevleri gerçekleştirecek arkadaşlıklar ve düzenlemelerin yaşandığını düşünmek mümkün. İşçi sınıfının ekonomik örgütleri, sendikalar ve sandıkların başlangıçtaki işlevi, kadınların gün toplantılarına benzer şekilde ortak kasalar oluşturmalarıydı. Bugün benzer şekilde duygusal, psikososyal ortak kasalara ihtiyacımız var. Ruhsal sandıklara, ruhsal güvencelere ve sendikalara ihtiyacımız var. Bu örgütler, mevcut talepleri ruhsal, psikososyal bir yaklaşımla ele almanın yanı sıra yeni ruhsal, psikososyal haklar ve talepler geliştirmek durumundadır.

 

Duyuru: Tartışma Toplantıları Dizisi Nisan Oturumu

Tartışma dizisi kapsamında her ay bir ya da birkaç sunumcu/tartışmacı, belli bir konuya dair önemli bulduğu ve ötekilerle paylaşmayı arzuladığı düşüncelerini katılımcılarla paylaşıyor ve konu üzerine yürütülecek bir tartışma için açıcı rol üstleniyor. Herkesin katılımına açık olan bu oturumlar, insanları (fikirleri, heyecanları, deneyimleri, disiplinleri…) sosyalist bir çerçevede, konuşma ve düşünme eylemlerinde karşılaştırmayı hedefliyor.

Aşağıda 29 Nisan Cumartesi saat 14.30’da gerçekleşecek olan 4.  oturumun ayrıntılarını ve öteki oturumlara dair bilgileri bulabilirsiniz. 

*****

NİSAN TOPLANTISI

1 Mayıs yaklaşırken…

Sunumcu/Tartışmacı:  Eser Sandıkçı (Toplumsal Dayanışma için Psikologlar Derneği üyesi) 

               Başlık:  Emeğin Ruhsallığı

Sunumcu/Tartışmacı: Eylem Akçay (Plaza Eylem Platformu üyesi)

                Başlık: Ruhsal Hayat Sınıf Mücadelesinin Bir Alanı mıdır?

Zaman:  29 Nisan Cumartesi, 14.30-18.00

Yer:  Carmela Cafe

 Adres: Caferağa Mahallesi, Tellalzade Sokak, No: 17, Kadiköy, İstanbul. 

*****

OCAK  - Can Evren (Duke Üniversitesi Kültürel Antropoloji Doktor Adayı) “Tabandan Yukarı mı, Soldan Sağa mı? Taraflılık ve Kemalizm Karşıtı Hegemonya Üzerine” başlığıyla bir sunum gerçekleştirdi.*   

ŞUBAT  - Enes Aksu (YTÜ İktisat Yükseklisans Öğrencisi) “AKP Döneminde Türkiye Ekonomisi: Hangi Adımlar Atıldı, Etkileri Ne Oldu?” başlığıyla bir sunum gerçekleştirdi.

MART  - Begüm Özden Fırat (Öğretim Üyesi, MSGSÜ Sosyoloji Bölümü) “Müşterekler Siyaseti”, Zafer Ülger “Başkanlık Referandumu, İlkel Birikim, Müşterekler” başlıklarıyla birer sunum gerçekleştirdiler.**

MAYIS  - Sınıf deneyimi, öznellik-nesnellik diyalektiği ve sınıfın bilinçdışı üzerine Baran Gürsel (Klinik Psikolog, Sosyal Politika Doktora Öğrencisi)

HAZİRAN - Sol harekette normallik ve heteronormativite üzerine Umut Şah (Öğretim Görevlisi,  İstanbul Arel Üniversitesi Psikoloji Bölümü)

TEMMUZ  - Erk, beden ve şiddet üzerine Bilgesu Şişman (Depaul Üniversitesi Felsefe 

Doktor Adayı), Kesişen aidiyetler; toplumsal cinsiyet, etnik kimlik ve sınıf kimliklerinin deneyime etkileri üzerine Mukadder Okuyan (Clark Üniversitesi Sosyal Psikoloji Doktora Öğrencisi)

EKİM - Sınıf ve etnisite deneyimleri eşliğinde işçileşme süreçleri üzerine Uygar Yıldırım

KASIM - Freud metninin “bilinçöncesi” devrimci potansiyeli üzerine İlker Özyıldırım, Öteki ve ötekisizlik meselesi üzerine İshak Sayğılı

* Sunum metnini blogda bulabilirsiniz.

** Sunum kaydı: soundcloud.com/user-607856220/elestirelsosyalistdusuncetartismalarimart

Etkinlik Sorumlusu: Baran Gürsel

Facebook:  facebook.com/elestirelsosyalistdusunce           

İletişim: elestirelsosyalistdusunce@gmail.com